SAVAŞIN YARATTIĞI KELEBEK KUSURU

Çiğdem ALTUNDAŞ- Gıda Mühendisi -GMB Akd. Bölge Bşk.

ABD / İsrail – İran arasında yükselen savaş geriliminin siyasal sonuçları yoğun biçimde tartışılırken gözden kaçan önemli bir risk daha var : olası bir gıda krizi .

Geçtiğimiz hafta İran yönetimi, savaşın doğurabileceği kıtlık riskine karşı halka gıda kartları dağıtmaya başladı. Bu durum yalnızca İran’ın iç piyasasında yaşanabilecek bir gıda daralmasının önlenmesine yönelik bir tedbir değildir. Aynı zamanda savaşın gıda sistemleri üzerindeki kırılgan etkisinin de erken bir işareti olarak okunmalıdır.

Modern gıda tedarik zinciri son derece hassas bir yapıya sahiptir. Bir bölgede ortaya çıkan kriz, savaşa doğrudan dahil olmayan ülkelerde bile gıda enflasyonu, arz daralması ve tedarik zinciri kırılmaları gibi sonuçlar doğurabilir.

Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması enerji ve lojistik hatlarını tehdit ederken bir yandan ithalat ağındaki taşıma maliyetleri dolayısıyla soframızı olumsuz etkileyecek mi diye düşünürken , Katar’ın üre tesislerini kapatma kararı tarımsal üretimin en kritik girdilerinden biri olan gübre tedarikinde ikinci bir kırılma noktası olarak görülebilir. Bu durum, savaşın yalnızca jeopolitik değil aynı zamanda küresel gıda güvenliği açısından da domino etkisi oluşturabileceğini göstermektedir.

Üre Tesisi Nedir?

Üre tesisi, kimya sanayinde üre (CO(NH₂)₂) üretimi yapılan fabrikalardır. Üre özellikle azotlu gübre üretiminde kullanılan en önemli ham maddelerden biridir.

Üre gübresi özellikle şu ürünlerde yaygın kullanılır:

Buğday

Mısır

Pirinç

Sebze üretimi

Bu nedenle bir ülkede veya bölgede üre tesislerinin kapanması, şu zinciri tetikleyebilir:

üre üretiminin azalması → gübre fiyatlarının artması → tarımsal maliyetlerin yükselmesi → gıda fiyatlarının artması

Neden Katar Bu Kadar Önemli?

Katar dünyanın önemli doğal gaz üreticilerinden biri ve bu nedenle gübre üretiminde de önemli aktörlerden biri pozisyonunda . Katar’daki üre tesislerinin kapanması şu etkileri yaratabilir:

Küresel gübre arzı azalır,

Gübre fiyatları artar,

Çiftçiler daha az gübre kullanır,

Tarımsal verim düşer,

Sonuçta gıda fiyatları yükselir.

Bu Gelişmeler Türkiye’yi Nasıl Etkiler?

Kısa vadede Türkiye açısından doğrudan bir olumsuz etkiden söz etmek şimdilik mümkün görünmemektedir. Ancak uzun vadede bu gelişmelerin çeşitli yan etkiler doğurabileceği göz ardı edilmemelidir.

Türkiye gübre tedarikinde büyük ölçüde dışa bağımlı. Başlıca tedarikçiler arasında Rusya, Çin, İran ve Katar yer almaktadır. Katar’ın üre üretim tesislerini kapatması ve İran’ın savaş koşulları içinde bulunması, Türkiye’nin gübre tedarikinde seçeneklerinin daralmasına yol açabilir.

Bu tür gelişmeler ilk aşamada doğrudan hissedilmese bile, zaman içinde küresel gübre arzının azalmasına ve fiyatların yükselmesine neden olabilir. Gübre maliyetlerindeki artış ise tarımsal üretim maliyetlerini yükselterek gıda tedarik ağlarının daralmasına ve nihayetinde tüketicinin sofrasındaki gıdanın daha pahalı hale gelmesine yol açabilir.

İşte bu durum kelebek kusuru etkisinin ne kadar gerçekçi olduğunu gösteriyor. Çok halkalı bir zincirin parçası olmak birlikteyken güzel gözükebilir ancak parçalardan biri kırıldığında yani dünyanın diğer ucundaki kelebeğin kanadında leke oluştuğunda bütün sistem etkilenir.

Bugün dünyada yaşanan gelişmeler, gıda sistemlerinde dışa bağımlılığın ne kadar kırılgan bir yapı oluşturduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır. Yerli üreticinin desteklenmesi, yalnızca ekonomik bir tercih değil, aynı zamanda önemli bir zorunluluktur.

Sürdürülebilir bir gıda tedarik zinciri ne kadar önemliyse, yerel üreticinin sürdürülebilirliği de o kadar kritik bir değere sahiptir. Çünkü üretim gücü zayıflayan bir ülkede gıda güvenliğini korumak giderek zorlaşır.

Sistem etkin , milli ve bağımsız olmadığında mikro kırılmalar makro hasarlar yaratır.

Sağlıcakla kalın